ห้องสมุดมนุษย์ออนไลน์บริการของหอสมุดรัฐสภาที่คุณอาจยังไม่รู้จัก
หอสมุดรัฐสภาได้เริ่มดำเนินการ “โครงการห้องสมุดมนุษย์ออนไลน์” มาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2563 เพื่อเป็นแหล่งรวมความรู้จากบุคคลผู้มีความรู้ความเชี่ยวชาญที่หลากหลาย ซึ่งเป็นองค์ความรู้ที่ทรงคุณค่า อีกรูปแบบหนึ่งที่เผยแพร่ในลักษณะออนไลน์ เพื่อให้ผู้อ่านเข้าถึงได้สะดวก ปราศจากข้อจำกัดด้านเวลา สถานที่ และความเสี่ยงจากการติดเชื้อโรคต่าง ๆ รวมถึงสามารถตอบสนองต่อพฤติกรรมการเข้าถึงสารสนเทศในสังคมของคนยุคใหม่ได้อย่างดี โดยเรียกผู้ถ่ายทอดองค์ความรู้นั้นว่าเป็น “หนังสือมนุษย์” (Human Book) ซึ่งการให้ความรู้ในลักษณะนี้ถือเป็นวิทยาทาน หรือเป็นการสร้างกุศลอย่างหนึ่งสำหรับผู้เป็นหนังสือมนุษย์ เป็นการสร้างแรงบันดาลใจให้แก่ผู้อ่าน อีกทั้งยังเป็นโครงการที่ไม่ได้ใช้งบประมาณแผ่นดิน อันเป็นการสืบสานแนวพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร เรื่อง “เศรษฐกิจพอเพียง” ซึ่งเป็นศาสตร์พระราชาที่ได้พระราชทานไว้ให้กับปวงชนชาวไทย
เบื้องต้นเพื่อให้เกิดความเข้าใจตรงกัน ขออธิบายความหมายของคำสำคัญในบทความนี้ก่อนดังนี้ หนังสือมนุษย์/หนังสือมีชีวิต (Human book/Living book) หมายถึง การนำ บุคคล/มนุษย์ ผู้มีความรู้ประสบการณ์ในเรื่องต่าง ๆ มาถ่ายทอดองค์ความรู้ให้ผู้อื่นได้รับรู้ในรูปแบบต่าง ๆ แทนหนังสือเล่ม เพื่อให้เกิดการสื่อสารสองทางระหว่างหนังสือผู้ถ่ายทอดและผู้อ่าน เป็นการลดอคติระหว่างกันและทำให้ไม่ตัดสินหนังสือจากปกเท่านั้น
ห้องสมุดมนุษย์ (Human library) หมายถึง “นวัตกรรมและการเปลี่ยนแปลงกระบวนทัศน์ในการจัดห้องสมุด ซึ่งการจัดห้องสมุดมนุษย์นี้เป็นสิ่งที่น่าสนใจในการพัฒนาและใช้เป็นสื่อสร้างเสริมวัฒนธรรมและสังคมแห่งการเรียนรู้อีกช่องทางหนึ่งที่ใช้งบประมาณน้อยแต่มีคุณค่าสูง โดยเฉพาะอย่างยิ่งในการให้วิทยาทาน/ความรู้เป็นการสร้างกุศลสำหรับผู้เป็นหนังสือมีชีวิต (living books) และสร้างแรงบันดาลใจให้แก่ผู้อ่าน” บางท่านจึงเรียกห้องสมุดมนุษย์ว่าห้องสมุดมีชีวิต ทั้งนี้มีการดำเนินการได้หลายวิธี คือ
- จัดให้มีการยืม-คืน เช่นเดียวกับหนังสือเล่มโดยจัดกลุ่มผู้ใช้บริการเป็นกลุ่มเล็ก ๆ โดยนัดเวลาให้ตรงกัน
- จัดให้หนังสือมนุษย์บรรยายให้ผู้ใช้บริการฟังเป็นกลุ่มใหญ่ โดยอาจจัดเป็นการบรรยาย หรือจัดทำเป็นวีดิทัศน์
ทั้งนี้ หอสมุดรัฐสภาได้เผยแพร่หนังสือมนุษย์ (Human book) ฉบับปฐมฤกษ์ เรื่อง “การกระจายโอกาสทางการศึกษา” โดยนายชวน หลีกภัย (ประธานรัฐสภาในช่วงขณะนั้น) เมื่อวันที่ 8 กุมภาพันธ์ 2564 (ได้มีการถอดบทสัมภาษณ์และจัดทำเป็นหนังสืออิเล็กทรอนิกส์) จากนั้นได้ดำเนินการเผยแพร่หนังสือมนุษย์ มาอย่างต่อเนื่องจนถึงปัจจุบัน รวมทั้งสิ้น 46 เล่ม เผยแพร่ ผ่านทางช่องทางออนไลน์ต่าง ๆ โดยหนังสือมนุษย์ที่ผ่านมาเน้นความหลากหลายของเนื้อหา ทั้งที่ เป็นองค์ความรู้ที่เกี่ยวข้องกับรัฐสภา และองค์ความรู้ที่น่าสนใจด้านอื่น ๆ เช่น การเกษตร ศาสนา การศึกษา วัฒนธรรม การดูแลสุขภาพ และความรู้เกี่ยวกับวิชาชีพต่าง ๆ เป็นต้น
นอกจากนี้ ยังได้ทำการสำรวจเพื่อการพัฒนาการดำเนินงาน “ห้องสมุดมนุษย์ออนไลน์” ขึ้นในช่วงต้นปี 2568 ที่ผ่านมา ซึ่งพบว่าผู้ตอบแบบสำรวจมีความพึงพอใจหนังสือมนุษย์ในระดับมาก รวมทั้งให้คำแนะนำและคำติชมที่ได้นำมาปรับปรุงการจัดทำหนังสือมนุษย์เล่มต่อมา เช่น การขยายการประชาสัมพันธ์เพิ่มขึ้น โดยได้ดำเนินการเพิ่มการประชาสัมพันธ์ผ่านทางป้ายประกาศดิจิทัล (Digital signage) ของสำนักงานเลขาธิการวุฒิสภา และนำเสนอผลการสำรวจดังกล่าวผ่านลิงก์ https://library.parliament.go.th/sites/default/files/assets/files/survey/2025/NALT-survey-analysis-of-human-library-2025.pdf
หอสมุดรัฐสภาได้แบ่งปันองค์ความรู้ในการดำเนินการห้องสมุดมนุษย์นี้แก่ผู้อื่น ๆ อยู่เสมอ ทั้งที่ผ่านการฝึกงานนักศึกษาจากสถาบันต่าง ๆ และการบรรยายให้ความรู้กับองค์กรอื่น ได้แก่
1. สำนักวิทยบริการและเทคโนโลยีสารสนเทศ มหาวิทยาลัยราชภัฏบ้านสมเด็จเจ้าพระยาในหัวข้อ “เสวนามุมมองและประสบการณ์: การจัดทำหนังสือมนุษย์ (Human book)” เมื่อวันจันทร์ที่ 25 กรกฎาคม 2565 ซึ่งเป็นการบรรยายที่มีผู้ฟังทั้งในห้องประชุม และการถ่ายทอดออนไลน์ให้ผู้ฟังจากมหาวิทยาลัยราชภัฏ และมหาวิทยาลัยราชมงคลได้รับฟังไปพร้อมกันทั่วประเทศด้วย
 |
 |
2. ศูนย์บรรณสารสนเทศ มหาวิทยาลัยหัวเฉียวเฉลิมพระเกียรติ ในหัวข้อ “ห้องสมุดมนุษย์ออนไลน์” ซึ่งมาศึกษาดูงานหอสมุดรัฐสภา เมื่อวันพุธที่ 18 ธันวาคม 2567
3. ชมรมห้องสมุดเฉพาะ สมาคมห้องสมุดแห่งประเทศไทยในหัวข้อ “หนังสือมนุษย์ แหล่งค้นคว้ามีชีวิต” วันพุธที่ 30 กรกฎาคม 2568 ซึ่งเป็นการบรรยายออนไลน์ผ่านสื่ออิเล็กทรอนิกส์ มีบรรณารักษ์จากทั่วประเทศเข้ารับฟังการบรรยายอีกทั้งในปี 2568 นี้ การดำเนินการห้องสมุดมนุษย์ออนไลน์ของหอสมุดรัฐสภา ยังได้รับรางวัลแนวปฏิบัติที่เป็นเลิศ (Best practice) ระดับดีเด่น ของสำนักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎร ในหัวข้อ “หนังสือมนุษย์-องค์ความรู้จากคนสู่คนในสังคมแห่งการเรียนรู้” อีกด้วย
รวมทั้งได้ไปศึกษาดูงานการจัดทำห้องสมุดมนุษย์ของห้องสมุดอื่นเพิ่มเติม ทำให้เกิดแนวคิดสร้างความร่วมมือของกลุ่มบรรณารักษ์ผู้จัดทำหนังสือมนุษย์ เพื่อเป็นเครือข่ายในการแลกเปลี่ยนองค์ความรู้ในการทำงาน ประสบการณ์ ปัญหาและอุปสรรคในการดำเนินการจัดทำหนังสือมนุษย์ร่วมกัน ที่จะทำให้เกิดแนวปฏิบัติที่ดีสำหรับหน่วยงานอื่น ๆ ต่อไปในอนาคต ซึ่งมีการประชุมหาแนวทางร่วมกันครั้งแรกผ่านสื่ออิเล็กทรอนิกส์ในวันที่ 25 มิถุนายน 2568 เริ่มด้วย 4 หน่วยงาน ได้แก่ หอสมุดรัฐสภา หอสมุดแห่งชาติ สำนักวิทยบริการและเทคโนโลยีสารสนเทศ มหาวิทยาลัยราชภัฏบ้านสมเด็จเจ้าพระยา และสถาบันพิพิธภัณฑ์การเรียนรู้แห่งชาติ หลังจากนั้นอาจมีความร่วมมือในการเผยแพร่หนังสือมนุษย์ที่สมาชิกจัดทำวิจัยร่วมกัน หรือจัดเสวนาออนไลน์ร่วมกันเพื่อพัฒนาต่อยอดองค์ความรู้ด้านนี้ เพื่อเป็นแบบอย่างอันดีสำหรับหน่วยงานอื่น ๆ ต่อไปในอนาคตโดยหอสมุดรัฐสภาได้รับอนุญาตจากเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎรให้ดำเนินการโครงการ “ความร่วมมือของกลุ่มบรรณารักษ์ผู้จัดทำหนังสือมนุษย์” ให้เริ่มในปีงบประมาณ พ.ศ. 2569 โดยจะจัดประชุมปีละ 2 ครั้ง ในปีแรกหอสมุดรัฐสภารับเป็นเจ้าภาพในการจัดประชุม
ปัจจุบันมีหนังสือมนุษย์ ที่เผยแพร่ผ่านช่องทางออนไลน์ต่าง ๆ รวม 46 เรื่อง (51 ตอน) สามารถสืบค้นได้จากเว็บไซต์หอสมุดรัฐสภา
ในด้านการสร้างภาพลักษณ์การมีส่วนร่วมของประชาชนมีการก่อตั้ง กลุ่มจิตอาสาห้องสมุดมนุษย์ เพื่อมาช่วยตัดต่อวีดิทัศน์และดำเนินการด้านอื่น ๆ ในการจัดทำหนังสือมนุษย์อีกด้วย เพื่อสร้างความรู้สึกของการเป็นเจ้าของร่วมกัน โดยจิตอาสาดังกล่าวมีทั้งระดับนักศึกษา และผู้สูงอายุนับเป็นการเผยแพร่องค์ความรู้ให้กับประชาชนทุกกลุ่ม หากท่านใดสนใจขอเชิญมาเป็นจิตอาสาห้องสมุดมนุษย์ร่วมกัน โปรดติดต่อมาที่หอสมุดรัฐสภาได้ตลอดเวลา