รัฐพิธีเปิดประชุมรัฐสภาตามรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560

รัฐพิธีเปิดประชุมรัฐสภา หมายถึง รัฐพิธีเปิดประชุมสภาผู้แทนราษฎร วุฒิสภา สภานิติบัญญัติแห่งชาติ หรือสภาที่เรียกชื่ออื่นที่ทำหน้าที่ในฐานะรัฐสภา ซึ่งมีชื่อแตกต่างกันไปตามรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทยแต่ละฉบับ และบ่งบอกได้ว่า “รัฐ” เป็นฝ่ายดำเนินการ โดยพระมหากษัตริย์จะเสด็จพระราชดำเนินมาทรงทำรัฐพิธีเปิดประชุม หรือจะโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ผู้แทนพระองค์มาทำรัฐพิธีก็ได้ เพื่อเป็นการให้ผู้แทนปวงชนชาวไทยได้เฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทรับเสด็จโดยพร้อมเพรียงกันอย่างเป็นทางการก่อนปฏิบัติหน้าที่

ในอดีต พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินทรงประกอบรัฐพิธีเปิดประชุมรัฐสภาครั้งแรก เมื่อวันที่ 10 ธันวาคม พ.ศ. 2476 โดยเป็นไปตามมาตรา 30 ของรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรสยาม พุทธศักราช 2475 ซึ่งกำหนดไว้ว่า พระมหากษัตริย์ทรงเรียกประชุมสภาผู้แทนราษฎรตามสมัยประชุม และทรงเปิดปิดประชุม พิธีเปิดประชุม จะทรงพระกรุณาเสด็จพระราชดำเนินมาทรงทำหรือจะโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้รัชทายาทที่บรรลุนิติภาวะแล้ว หรือนายกรัฐมนตรีกระทำพิธีแทนพระองค์ก็ได้

รัฐธรรมนูญหลายฉบับต่อมายังคงมีบทบัญญัติกำหนดให้กระทำรัฐพิธีเปิดประชุมรัฐสภาเรื่อยมา โดยรัฐธรรมนูญส่วนใหญ่มีบทบัญญัติเกี่ยวกับองค์ประธานผู้กระทำพิธีเปิดประชุมคล้ายคลึงกัน แต่สาระในการประกอบรัฐพิธีเปิดประชุมรัฐสภามีความแตกต่างกันอยู่บ้าง เช่น รัฐธรรมนูญบางฉบับไม่มีบทบัญญัติที่ระบุชัดเจนว่าให้กระทำรัฐพิธีเปิดประชุมในสมัยใด จึงได้อาศัยธรรมเนียมที่ปฏิบัติสืบต่อกันมา ขณะที่รัฐธรรมนูญบางฉบับได้มีบทบัญญัติที่ระบุไว้ชัดเจนว่าให้กระทำรัฐพิธีเปิดประชุมรัฐสภาในสมัยใด

สำหรับรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 กำหนดให้มีการเรียกประชุมรัฐสภาเพื่อให้สมาชิกได้มาประชุมเป็นครั้งแรก ภายใน 15 วันนับแต่วันประกาศผลการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรอันเป็นการเลือกตั้งทั่วไป โดยพระมหากษัตริย์ทรงมีพระราชอำนาจเรียกประชุมรัฐสภา ทรงเปิดและทรงปิดประชุม และจะเสด็จพระราชดำเนินมาทรงทำรัฐพิธีเปิดประชุมสมัยประชุมสามัญประจำปีครั้งแรกด้วยพระองค์เอง หรือจะโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พระรัชทายาทซึ่งทรงบรรลุนิติภาวะแล้วหรือผู้ใดผู้หนึ่ง เป็นผู้แทนพระองค์ มาทำรัฐพิธีก็ได้

นับตั้งแต่ได้ประกาศใช้รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 เป็นต้นมา จนถึง พ.ศ. 2569 พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้า ฯ พระบรมราชินี เสด็จพระราชดำเนินทรงเปิดประชุมรัฐสภา จำนวน 3 ครั้ง ครั้งที่ 1 จัดขึ้นในวันที่ 24 พฤษภาคม พ.ศ. 2562 ณ ห้องประชุมวิเทศสโมสร กระทรวงการต่างประเทศ ครั้งที่ 2 จัดขึ้นในวันที่ 3 กรกฎาคม พ.ศ. 2566 ณ ห้องโถงพิธี ชั้น 11 อาคารรัฐสภา และครั้งที่ 3 จัดขึ้นในวันที่ 14 มีนาคม พ.ศ. 2569 ณ ห้องโถงพิธี ชั้น 11 อาคารรัฐสภา

ดังนั้น การที่รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทยบัญญัติให้พระมหากษัตริย์เสด็จพระราชดำเนินมาทรงทำรัฐพิธีเปิดประชุมสมัยประชุมสามัญประจำปีครั้งแรก นับเป็นการเชื่อมโยงระหว่างสถาบันพระมหากษัตริย์และฝ่ายนิติบัญญัติ โดยทรงใช้อำนาจนิติบัญญัติผ่านทางรัฐสภา นอกจากนี้ รัฐพิธีเปิดประชุมรัฐสภาไม่ได้เป็นเพียงพิธีการในการเริ่มต้นให้สมาชิกรัฐสภาทำหน้าที่ด้านนิติบัญญัติตามระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุขเท่านั้น แต่ยังเป็นสิ่งย้ำเตือนถึงสมาชิกรัฐสภาให้ตระหนักถึงหน้าที่อันทรงเกียรติในการเป็นผู้แทนของปวงชนชาวไทย ซึ่งจะต้องน้อมนำพระราชดำรัสเปิดประชุมรัฐสภามาเป็นแนวทางในการปฏิบัติหน้าที่ด้วยความซื่อสัตย์สุจริต คำนึงถึงผลประโยชน์ของประเทศชาติและประชาชนเป็นสำคัญ