รายงานการเข้าร่วมประชุมสหพันธ์ระหว่างประเทศว่าด้วยสมาคมและสถาบันห้องสมุด และส่วนห้องสมุดและการบริการวิจัยสำหรับรัฐสภา ณ กรุงอัสตานา สาธารณรัฐคาซัคสถาน ระหว่างวันที่ 18-24 สิงหาคม 2568

การประชุมสหพันธ์ระหว่างประเทศว่าด้วยสมาคมและสถาบันห้องสมุด (International Federation of Library Associations and Institutions: IFLA) ประจำปี 2568 ระหว่างวันที่ 18-24 สิงหาคม 2568 ณ กรุงอัสตานา สาธารณรัฐคาซัคสถาน มีวัตถุประสงค์ในการส่งเสริมความร่วมมือระหว่างห้องสมุดนานาชาติ การกำหนดมาตรฐานสากลของห้องสมุด การบริการค้นคว้า การส่งเสริมความสัมพันธ์อันดีระหว่างประเทศและระหว่างห้องสมุด รวมทั้งบุคคลอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้อง ตลอดจนการใช้เทคโนโลยีสมัยใหม่ เพื่อนำมาพัฒนาหอสมุดรัฐสภาไทยให้ทัดเทียมนานาอารยประเทศ และเกิดประโยชน์สูงสุดต่อสมาชิกรัฐสภา ภายใต้หัวข้อ “การรวมพลังแห่งความรู้ สร้างอนาคต” ผลจากการประชุมพบว่า ห้องสมุดและพิพิธภัณฑ์ต้องปรับตัวเพื่อให้เท่าทันกับความเปลี่ยนแปลงของเทคโนโลยีที่เปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว ปรับบทบาทไปสู่ศูนย์กลางการเรียนรู้ตลอดชีวิต เป็นพื้นที่สาธารณะเพื่อการมีส่วนร่วมของประชาชน และกลไกสนับสนุนประชาธิปไตย ความเท่าเทียมทั่วถึง และความยั่งยืนของสังคม โดยบูรณาการเทคโนโลยีเข้ากับภารกิจในทุกมิติ เทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ (AI) มิใช่เพียงทางเลือก แต่เป็น “ความจำเป็นเร่งด่วน” ที่ห้องสมุดและสถาบันให้บริการสารสนเทศต้องเร่งปรับตัว เพื่อรักษาบทบาทในการเป็น “ผู้พิทักษ์ข้อมูลที่เชื่อถือได้” และสนับสนุนความเป็นประชาธิปไตย ท่ามกลางกระแสข้อมูลมหาศาล การบูรณาการ AI เข้ากับงานห้องสมุดไม่ได้มีเป้าหมายเพื่อทดแทนบุคลากร แต่เพื่อยกระดับศักยภาพให้บรรณารักษ์และผู้ให้บริการสารสนเทศก้าวสู่การเป็น “ผู้นำด้านความรู้ดิจิทัล” ที่สามารถจัดการวิกฤตความรู้และสนับสนุนการตัดสินใจเชิงนโยบายและกฎหมายได้อย่างแม่นยำ ดังนั้น เพื่อให้หอสมุดรัฐสภาเติบโตอย่างเข้มแข็งและยั่งยืน ผู้บริหารควรกำหนดแนวทางการพัฒนาใน 4 มิติหลัก ดังนี้

1. การบูรณาการปัญญาประดิษฐ์ (AI) อย่างมียุทธศาสตร์และจริยธรรม

• เปลี่ยนบทบาท AI เป็นผู้ช่วย โดยใช้ AI เป็นเครื่องมือสนับสนุนการสืบค้น ไม่ใช่แค่เครื่องมือตอบคำถามสำเร็จรูป เพื่อกระตุ้นการคิดวิเคราะห์ของผู้ใช้
• กำหนดกรอบธรรมาภิบาล โดยต้องมีนโยบายกำกับดูแล AI ที่โปร่งใส ตรวจสอบแหล่งที่มาได้  (Explainable AI) และป้องกันการละเมิดลิขสิทธิ์หรืออคติทางข้อมูล
• เริ่มดำเนินการโดยใช้แนวทาง 5 ขั้นตอน ได้แก่ กำหนดกลยุทธ์ จัดลำดับความสำคัญทดลองใช้ (Pilot) พัฒนาทักษะคน และสร้างกรอบการกำกับดูแลเพื่อกำหนดวิธีการใช้งาน AI ภายในองค์กรให้มีความโปร่งใส ปลอดภัย และมีความรับผิดชอบ

2. การยกระดับทักษะบุคลากร (Reskilling & Upskilling)

• พัฒนาทักษะแห่งอนาคต บรรณารักษ์ต้องมีทักษะใหม่ เช่น การเขียนโปรแกรมพื้นฐานความเข้าใจ AI (AI Literacy) การกำกับดูแลข้อมูลอย่างมีความรับผิดชอบและการใช้ AI อย่างมีจริยธรรมรวมถึงการจัดการโครงการ
• การฝึกอบรมและพัฒนาทักษะบุคลากร (Training and Upskilling) ต้องให้ความรู้ด้าน AI อย่างครอบคลุมแก่บุคลากรทุกระดับ ตั้งแต่เจ้าหน้าที่ฝ่ายปฏิบัติการ ผู้บริหารระดับกลาง ไปจนถึงผู้นำองค์กรเพื่อให้มีความเข้าใจและมีทักษะที่พร้อมรับมือกับเทคโนโลยีสมัยใหม่
• ผู้บริหารต้องมีความกล้าทดลอง ยืดหยุ่น และสร้างวัฒนธรรมการเรียนรู้ตลอดชีวิตให้แก่ทีมงาน

3. การขับเคลื่อนบทบาททางสังคมและสิทธิทางปัญญา

• ในยุคที่มีข้อมูลเท็จ (Disinformation) ห้องสมุดต้องเป็นพื้นที่ปลอดภัยที่ให้ข้อมูลถูกต้องและตรวจสอบได้
• ผลักดันสิทธิทางดิจิทัล ต่อรองเรื่องกฎหมายลิขสิทธิ์และการเข้าถึง e-book เพื่อให้ห้องสมุดสามารถให้บริการยืมคืนดิจิทัลได้อย่างเป็นธรรม ไม่ถูกจำกัดโดยสัญญาทางการค้า

4. การสร้างการมีส่วนร่วมและนวัตกรรมบริการ

• การเป็นศูนย์กลางชุมชน (Community Hub) พัฒนาโครงการที่ดึงชุมชนเข้ามามีส่วนร่วม เช่น การทำประวัติศาสตร์บอกเล่า หรือโครงการและกิจกรรมที่เชื่อมโยงกับประชาชน
• บริการเชิงรุก ใช้ AI วิเคราะห์ความต้องการผู้ใช้เพื่อนำเสนอบริการแบบเฉพาะบุคคล (Personalized) และสนับสนุนงานวิจัยเชิงลึกได้รวดเร็วขึ้น

ข้อเสนอแนะเชิงนโยบายเพื่อก้าวต่อไป

1. 1. พลิกโฉมบริการด้วย Generative AI สนับสนุนให้หน่วยงานนำมาใช้เป็นเครื่องมือในกระบวนการทำงานประจำวัน เช่น การสรุปเอกสารร่างกฎหมาย การร่างบทความประชาสัมพันธ์ หรือการวิเคราะห์ความคิดเห็นของประชาชน เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพและความรวดเร็วในการตอบสนองฝ่ายนิติบัญญัติ
2. 2. รักษาดุลยภาพระหว่าง “เทคโนโลยี” และ “มนุษย์” (Human-in-the-loop) แม้ AI จะทำงานได้รวดเร็ว แต่ "มนุษย์" ต้องเป็นผู้ตัดสินใจขั้นสุดท้าย โดยเฉพาะในงานวิจัยทางกฎหมายและประวัติศาสตร์เพื่อรักษาความถูกต้อง แม่นยำ และจริยธรรมทางวิชาการ
3. 3. ผลักดันบทบาท “พื้นที่กลางทางความรู้” (Knowledge Hub) ห้องสมุดต้องเป็นผู้นำในการรวบรวมและจัดเก็บ “ประวัติศาสตร์บอกเล่า” (Oral History) และข้อมูลทางนิติบัญญัติให้เป็นระบบดิจิทัล เพื่อใช้ประโยชน์ในการวิเคราะห์ Big Data ในอนาคต ตามแนวทางขององค์การทรัพย์สินทางปัญญาโลก (World Intellectual Property Organization: WIPO) และโครงการประวัติศาสตร์บอกเล่าของ European Centre for Parliamentary Research and Documentation: ECPRD)

หอสมุดรัฐสภาไทยกับบทบาทในการศึกษาเรียนรู้ และนำปัญญาประดิษฐ์มาเป็นเครื่องมือในการทำงาน

อนาคตของหอสมุดรัฐสภาในการนำเทคโนโลยี AI มาเป็นเครื่องมือในการทำงาน AI จะสามารถเปลี่ยนภาระงานที่ซ้ำซ้อนให้เป็นโอกาสในการสร้างสรรค์นวัตกรรมบริการที่เข้าถึงประชาชนได้กว้างขวางและเท่าเทียมยิ่งขึ้น ในส่วนของหอสมุดรัฐสภาไทยในระยะเวลา 2 ปีที่ผ่านมา ได้ตระหนัก ให้ความสำคัญและริเริ่มนำเทคโนโลยี Generative AI มาใช้เป็นเครื่องมือสนับสนุนการปฏิบัติงานในทุกมิติ พร้อมทั้งส่งเสริมและกระตุ้นให้บุคลากรมีความรู้ ความเข้าใจ และสามารถประยุกต์ใช้เทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์มาใช้ในการทำงานได้อย่างสร้างสรรค์ ซึ่งส่งผลให้บุคลากรมีศักยภาพและสมรรถนะในการปฏิบัติงานเพิ่มสูงขึ้น อันนำไปสู่การยกระดับประสิทธิภาพการดำเนินงานของสำนักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎรในการสนับสนุนงานด้านวิชาการแก่สมาชิกรัฐสภา ให้มีความรวดเร็ว ทันสมัย พัฒนาสื่อมัลติมีเดียที่มีความน่าสนใจ และมีประสิทธิผลมากยิ่งขึ้น เรียนรู้และปฏิบัติจนเกิดความเชี่ยวชาญจนสามารถถ่ายทอดองค์ความรู้ให้แก่ผู้อื่นได้เรียกว่า แนวทาง “เรียน ทำ สอน” (Learn-Do-Teach) ซึ่งเป็นไปตามแนวทางในการพัฒนาตนเองอย่างยั่งยืน