เงื่อนไขการใช้เครื่องมือ “อวนล้อมจับ” ตามกฎหมายการประมงที่แก้ไขใหม่

จากการประกาศใช้พระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมพระราชกำหนดการประมง พ.ศ. 2558 พ.ศ. 2568 ในราชกิจจานุเบกษาเมื่อวันที่ 6 พฤศจิกายน 2568 มีผลเป็นการแก้ไขกฎหมายเกี่ยวกับการประมงรวม 71 มาตรา หนึ่งเรื่องสำคัญที่มีการแก้ไขในครั้งนี้ คือ การอนุญาตให้ใช้เครื่องมืออวนล้อมจับที่มีขนาดช่องตาอวนเล็กกว่า 2.5 เซนติเมตร ทำการประมงในเวลากลางคืนได้ แต่จำกัดให้ใช้เฉพาะในพื้นที่นอกเขต 12 ไมล์ทะเล นับจากแนวทะเลชายฝั่ง และต้องเป็นไปตามหลักเกณฑ์ วิธีการ เงื่อนไข และพื้นที่ที่รัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ประกาศกำหนด

แต่เดิมพระราชกำหนดการประมง พ.ศ. 2558 ห้ามไม่ให้ผู้ใดใช้เครื่องมืออวนล้อมจับที่มีช่องตาอวนเล็กกว่า 2.5 เซนติเมตร ทำการประมงในเวลากลางคืนทุกกรณีโดยไม่มีข้อยกเว้น แต่ปัจจุบันปริมาณการจับปลากะตักในประเทศลดลงอย่างมาก ปลากะตักมีความสำคัญทางเศรษฐกิจและเป็นวัตถุดิบหลักในอุตสาหกรรมน้ำปลาและการผลิตปลากะตักแห้ง การขาดแคลนวัตถุดิบภายในประเทศทำให้ต้องนำเข้าวัตถุดิบจากต่างประเทศเพิ่มขึ้น ปลากะตักเป็นปลาผิวน้ำขนาดเล็ก มักอยู่รวมกันเป็นฝูงและชอบเล่นไฟตอนกลางคืน ชาวประมงจึงนิยมใช้อวนล้อมจับที่มีช่องตาอวนขนาดเล็กเป็นเครื่องมือหลักที่ใช้ในการจับปลากะตักในเวลากลางคืน ภาครัฐจึงจำเป็นต้องแก้ไขกฎหมายเพื่อผ่อนผันให้ใช้เครื่องมืออวนล้อมจับในเวลากลางคืนได้ แต่ด้วยอวนล้อมจับเป็นเครื่องมือทำการประมงที่มีประสิทธิภาพ หากใช้ช่องตาอวนที่มีขนาดเล็กเกินไปจะทำให้สัตว์น้ำชนิดอื่นที่ไม่ใช่สัตว์น้ำเป้าหมายหรือสัตว์น้ำวัยอ่อนถูกจับติดอวนมาด้วย การยกเว้นให้ใช้จึงต้องอยู่ภายใต้หลักเกณฑ์และเงื่อนไขที่รัดกุม เพื่อให้มีการใช้ทรัพยากรอย่างคุ้มค่าและเหมาะสม ตลอดจนลดการสูญเสียให้น้อยที่สุดเพื่อรักษาความสมดุลของระบบนิเวศ

“อวนล้อมจับ” เป็นเครื่องมือทำการประมงที่มีลักษณะเป็นผืนคล้ายสี่เหลี่ยมผืนผ้า ไม่มีลักษณะเป็นถุงให้เห็นชัดเจน วิธีการใช้งานคือการปล่อยผืนอวนล้อมรอบฝูงปลาแล้วทำการปิดด้านล่างของผืนอวนด้วยสายมานเพื่อรวบปิด ตามคู่มือมาตรฐานเครื่องมือทำการประมงพาณิชย์และเครื่องมือทำการประมงพื้นบ้านสำหรับปีการประมง พ.ศ. 2569-2570 ที่กรมประมงประกาศเมื่อ พ.ศ. 2569 ได้จำแนกมาตรฐานอวนล้อมจับเป็น 2 ชนิดหลัก ได้แก่

1. 1) อวนล้อมจับทั่วไป ซึ่งกำหนดให้ขนาดตาอวนตลอดทั้งผืนต้องไม่ต่ำกว่า 2.5 เซนติเมตร และ
2. 2) อวนล้อมจับปลากะตัก ซึ่งเป็นเครื่องมือคล้ายกับอวนล้อมจับทั่วไปแต่แยกมาตรฐานออกมาเฉพาะ โดยกำหนดให้มีขนาดตาอวนตลอดทั้งผืนต้องมากกว่า 0.6 เซนติเมตร

ทั้งนี้ การแก้ไขกฎหมายการประมงในส่วนที่เกี่ยวกับเครื่องมืออวนล้อมจับสะท้อนถึงเจตนารมณ์ในการปรับปรุงข้อกฎหมายให้สอดคล้องกับสภาพเศรษฐกิจปัจจุบัน พร้อมทั้งช่วยเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขันทางการค้าของสินค้าประมงไทย อย่างไรก็ตาม การแก้ไขกฎหมายครั้งนี้มีข้อกังวลจากฝ่ายที่เห็นต่างในด้านผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม เนื่องจากการใช้อวนล้อมจับที่มีช่องตาอวนขนาดเล็กจะเป็นการทำลายสัตว์น้ำวัยอ่อน และการใช้แสงไฟล่อในขณะทำการประมงในเวลากลางคืนอาจทำให้จับได้สัตว์น้ำเศรษฐกิจอื่นที่ไม่ใช่สัตว์น้ำเป้าหมาย เช่น ปลากุเลาและปลาอินทรีย์ ส่งผลกระทบต่อห่วงโซ่อาหารและความยั่งยืนของการทำประมงในอนาคต จากประเด็นเหล่านี้ทำให้การพิจารณาร่างพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมพระราชกำหนดการประมง พ.ศ. 2558 ฉบับดังกล่าวในสภาผู้แทนราษฎร ชุดที่ 26 เป็นไปอย่างรอบคอบ ในที่สุดแล้วทั้งสภาผู้แทนราษฎรและวุฒิสภาได้เห็นชอบตามรายงานของคณะกรรมาธิการร่วมกันของทั้งสองสภา โดยคำนึงถึงข้อมูลจากการรับฟังความคิดเห็นและรายงานการวิเคราะห์ผลกระทบตามมาตรา 77 ของรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย ตลอดจนความเห็นจากทุกภาคส่วนทั้งภาครัฐ ประชาสังคม นักวิชาการ รวมถึงผู้แทนชาวประมงพื้นบ้านและประมงพาณิชย์ ข้อสรุปจึงเป็นการผ่อนผันให้ใช้อวนล้อมจับในบางพื้นที่และภายใต้เงื่อนไขที่ควบคุมได้ เพราะการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรทะเลนั้นไม่ใช่เพียงเพื่อประมงพาณิชย์และประมงพื้นบ้านเท่านั้น แต่เป็นทรัพยากรของประชาชนทุกคน ทุกภาคส่วนที่เกี่ยวข้องจึงต้องร่วมมือกันรักษาและคุ้มครองผลประโยชน์ของประชาชนทุกกลุ่มอย่างยั่งยืนต่อไป